Stalne postavke

Dunavska 35

Arheologija

Arheologija na Stalnoj postavci Muzeja Vojvodine predstavljena je u tri dvorane. Putem prezentacije najvrednijih arheoloških eksponata dopunjenih savremenim muzeološkim principima (rekonstrukcije naselja i pojedinih objekata, fotografije, mape, legende) prikazan je period od paleolita do kasnog srednjeg veka. Navedena pomoćna sredstva su korišćena za što bolje dočaravanje načina života stanovništva, njihovog ekonomskog razvoja, načina, sahranjivanja, umetnosti i religije, od početka naseljavanja čoveka na ovim prostorima.

Usamljeni ostaci najstarijeg naseljavanja na prostorima Vojvodine iz perioda paleolita (starijeg kamenog doba) prezentovani su ilustracijama na zidnoj površini i artefaktima iz tog perioda sa lokaliteta kod Zemuna, Iriga, Vršca.

Period prvih zemljoradničkih sedelačkih kultura na ovim prostorima neolita (6000-3200. pre n.e.) koji je sistematski istražen, detaljno je prikazan putem naselja, nekropola i eksponata raznih privrednih grana, umetnosti i religija. Nosioci ovog perioda su stanovnici više kultura i kulturnih grupa (Starčevačka, Vinčanska, Potiska, Lenđelska), istraženih na prostoru Vojvodine (Donja Branjevina kod Odžaka, Starčevo, Golokut kod Vizića, Gomolava kod Hrtkovaca itd.).

U periodu eneolita tj. bakarnog doba, na teritoriji Vojvodine javljaju se novi etnički elementi iz severne Panonije je i Transilvanije sa karakterističnim načinom sahranjivanja u humkama (Batka, Vojlovica kod Pančeva). Ovi stepski elementi iz južne Rusije i Ukrajine smatraju se prvim tragovima Indoevropljana, naseljenih tokom trećeg milenijuma pre nove ere (3200-2000. pre n.e.).

Kulture bronzanog doba (ranog, srednjeg i kasnog) nastale su mešavinom ostataka materijalne kulture starosedelaca i novih elemenata, što je karakteristika za sve kulturne periode na ovim prostorima (2000-950. pre n.e.). Započeta proizvodnja metalurgije u prethodnom periodu usavršava se nalazima u utvrđenim naseljima (Gomolava, Feudvar kod Mošorina, Gradina na Bosutu) i načinom sahranjivanja spaljivanje pokojnika.

Starije gvozdeno doba (950-300. pre n.e.) karakteriše razvojni proces metalurgije gvožđa i brojna utvrđena naselja kao i prodor novih kultura na ove prostore (Basarabi-Bosut). Veći deo istraženih, utvrđenih naselja iz ovog perioda (Kalakača kod Beške, Gradina na Bosutu, Feudvar kod Mošorina) prikazani su bogatim nalazima materijalne kulture. U južnom Banatu, sa dalekih stepa se javljaju Skiti, ali bez većih tragova materijalne kulture do danas.

Početak mlađeg gvozdenog doba ili laten, povezan je sa dolaskom keltskih plemena na prostor srednjeg Podunavlja. Ovaj period, osim utvrđenih naselja (Vrbas, Plavna) donosi i nove proizvodne elemente pojavom grnčarskog kola i početak kovanja i upotrebe novca u trgovini. Značajni su nalazi ostava iz Krčedina, kao i oružja, oruđa, nakita i keramičke produkcije sa lokaliteta Gomolava kod Hrtkovaca, Obreža, Vrbasa i dr.

Krajem 1. veka stare ere i početkom 1. veka n.e. započela su rimska osvajanja ovog dela teritorije provincije Panonije, čija je istočna granica bila na Dunavu. deo limesa u okviru Vojvodine obuhvata sledeća utvrđenja i naselja: kod Zemuna (Taurunum), Novih Banovaca (Burgenae), Slankamena (Acumincum), Surduka, Čortanovaca, Petrovaradina (Cusum), Banoštora (Bononia) i utvrđenje kod Begeča (Onagrinum). Na području Srema su, osim navedenih utvrđenja na Dunavu, i dva gradska centra, Bassianae kod Donjih Petrovaca i Sirmium (Sremska Mitrovica), koji je tokom 4. veka bio politički, kulturni i ekonomski centar provincije Panonije Sekunde. Bogatim nalazima sa dosadašnjih istraživanja (Gomolava, Hrtkovci, Sirmiju, Čortanovci, Beška, Sviloš) dočaran je način života lokalnog i novodošlog stanovništva.

Posebno značajni nalazi iz ovog perioda (4. vek) su tri paradna, pozlaćena šlema iz Srema i freske iz grobnice kod Beške. Na prostoru Bačke i Banata istovremeno se razvijala materijalna kultura sa karakterističnim nalazima koji su nastali simbiozom rimskog uticaja, domorodačkog i istočnopontskog (Zrenjanin, Vršac, Bečej, Vrbas, Ada, Krstur).

Period kasne antike i ranog srednjeg veka značajan je zbog sve većih pohoda i udruživanja raznih varvarskih naroda i plemena sa istoka, na prostoru srednjeg Podunavlja (Huni, Gepidi, istočni Goti, Sloveni, Avari i Bugari), koji su doprineli i raspadu Rimske imperije. Na ovim prostorima deo plemena se i stalno naselio formirajući svoja naselja. Za sada se nalaze bolje istražena naselja ovog perioda u Horgošu, Padeju i Bečeju, a groblja u Bočaru, Mokrinu, Vrbasu, Slankamenu, Čelarevu i Vojki.

Dolaskom Mađara krajem 9. veka formira se na prostoru cele Panonije Bjelobrdska kultura, kao rezultat uzajamnih slovensko-mađarskih uticaja. Mađarskim primanjem hrišćanstva oko 1000. godine, uspostavlja se nova država na ovim prostorima. tokom ovog perioda iz Azije pristiže više nomadskih naroda, Pečenjezi, Uzi, Kumani i Mongoli koji su 1241/2. godine svojom najezdom drastično izmenili demografsku sliku ovih prostora. Karakteristični nalazi ovog perioda su ostava vizantijskih ikona i posebno bogata, ornamentalna kamena plastika iz Rakovca. Te promene će omogućiti naseljavanje srednjeevropskog stanovništva (Nemci, Poljaci, Česi) tokom 13. i 14. veka, a kasnije sa turskim osvajanjima od 14. do 16. veka i masovnije naseljavanje Srba sa Balkana. Period kasnog srednjeg veka značajan je i za pojavu većeg broja crkava i manastira podignutih pre turskih osvajanja ovog dela Panonije i gradova kao što su Bač, Vršac, Mitrovica, Kovin, Kupinik i Zemun.

Istorija

Vojvodina od srednjeg veka do druge polovine 19. veka

Istorijski deo stalne postavke prikazuje period od srednjeg veka do druge polovine 19. veka. Počinje informacijama o multietničkom razvoju Vojvodine.

Od Kosovske bitke počelo je iseljavanje srpskog stanovništva iz oblasti južno od Save i Dunava u krajeve severno od tih reka, što je u daleko većim razmerama nastavljeno posle sloma Ugarske sredinom 16. veka. Tako se starom sloju slovenskog stanovništva, koje je još od Seobe naroda egzistiralo širom Ugarske, najpre u vreme Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, a potom u doba ugarsko-turskih ratova i sremskih despota, kao i pod Turcima u 16. i 17. veku, priključilo u velikim masama srpsko stanovništvo sa Balkana, čime su Srem, Bačka i Banat, Pomorišje i Baranja postali nove srpske zemlje. U nova naselja Srbi su prenosili svoju tradiciju, kulturu i verovanja. Ktitori iz porodica srpskih despota podigli su u periodu od 15-17. veka velelepne manastire na padinama Fruške gore. Na stalnoj postavci ovaj period je predstavljen kopijama fresaka sv. Save, Despota Stefana Lazarevića, Maksima Brankovića, fotolitografijom Miroslavljevog jevanđelja iz 1897, kao i Četvorojevanđeljem arhiepiskopa Maksima Brankovića iz 16. veka.

Austrijsko-turski ratovi vođeni na ovim prostorima od 1683. do 1739. godine uslovili su velika migraciona kretanja i znatno izmenili administrativnu i vojnu granicu Austrije i Turske. U tom periodu odigrala se Velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem 1690, kada je srpski narod naselio Bačku, Banat, Srem i područje sve do Budima i Komorana. Za zasluge u ratu protiv Turske i odbranu južnih granica monarhije bečki dvor je srpskom narodu počev od 1690. godine, izdao čitav niz privilegija koje su se odnosile na kulturno-prosvetnu, a pre svega versku autonomiju. Ovi događaji ilustrovani su gravirama pobedonosnih bitaka protiv Turaka: kod Slankamena 1691, Sente 1697, Petrovaradina i Temišvara 1716. godine, portretima i ličnim predmetima značajnih ličnosti ovog perioda srpske istorije i gravirama privilegija koje su izdali austrijski carevi Leopold I, Karlo VI i Marija Terezija.

U okviru teme o migracijama i kolonizacijama prikazana je planska kolonizacija Nemaca, Mađara, Slovaka, Rumuna i Rusina u 18. veku. U to vreme teritorija današnje Vojvodine u političkom i privrednom pogledu bila je podeljena na zasebne administrativne oblasti: Vojnu granicu koja je formirana 1702. godine i županijske oblasti pod civilnom upravom. Porast stanovništva uslovio je oživljavanje privrede, zanatstva i trgovine kao i razvoj gradova što je prikazano urbarima, predmetima iz određenih zanatskih radionica, cehovskim pismima, pečatima, zastavama zanatlijskih udruženja, grbovima i gravirama gradova.

Multietničnost je podrazumevala i prisustvo više konfesija. Tako se duhovni život na ovom području odvijao u okviru pravoslavne i katoličke crkve kao i drugih verskih zajednica (jevrejska, protestantska i grkokatolička). O tome svedoče brojni predmeti na izložbi: crkveni sasudi, svešteničke odežde, bogoslužbene knjige, portreti sveštenih lica, delovi ikonostasa i gravire fruškogorskih manastira.
Politički život prve polovine 19. veka u Vojvodini obeležila su dva značajna istorijska događaja. Kao odjeci Prvog srpskog ustanka iz 1804. planule su Ticanova buna u Sremu (1807) i Kruščička buna u Banatu (1808). Pod uticajem revolucionarnih zbivanja u Evropi 1848/9. srpski narod je poveo borbu za teritorijalnu i političku autonomiju, što je rezultiralo stvaranjem posebne krunske oblasti: Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat (1849-1860). Ove događaje ilustruju portreti znamenitih učesnika, gravire važnih događaja i bitaka, oružje tog perioda.

Privredne i političke prilike u 18. i 19. veku uslovljavale su kulturni i prosvetni razvoj Srba na ovim prostorima. Već krajem 18, a naročito tokom 19. veka Srbi su ostvarili značajne uspehe na ovim poljima. Prvi su među južnim Slovenima pokrenuli svoje narodne novine i osnovali svoju Maticu srpsku 1826, izdavali Letopis Matice srpske, otvorili dve gimnazije (Karlovačku 1791. i Novosadsku 1810), učiteljske škole u Sentandreji (1812) i somboru (1816) i dve bogoslovije. Štampali su znatan broj knjiga i udžbenika. Ovaj segment kulturnog života ilustruju predmeti vezani za početak i rad Matice srpske (osnivački akt, portreti osnivača i prvi brojevi Letopisa), razvoj školstva (prvi bukvari i školska učila iz 19. veka), štampanje prvih knjiga (Istorija slovenskih naroda Jovana Rajića iz 1794/5, i Stematografija Hristifora Žefarovića iz 1741). Društveni život odvijao se u okviru književnih čitaonica, đačkih i pevačkih društava i pozorišnih družina koje se osnivaju u svim većim mestima Vojvodine, što je ilustrovano predmetima iz pozorišnog života, pozivnicama i programima povodom raznih beseda i zabava.

Formiranje građanskog društva i zapadnoevropski uticaji u načinu života, odevanja i stanovanja prikazani su na izložbi delovima građanske odeće, nameštajem izrađenim u karakterističnim stilovima (barok, bidermajer, drugi rokoko), satovima, staklom i porcelanom iz 18. i 19. veka. Zbirka srebra, iz zaostavštine patrijarha Josifa Rajačića iz 19. veka, najveća je zbirka bečkog srebra u Vojvodini.

U to vreme razvijaju se i pojedine sportske discipline – streljaštvo, mačevanje, plivanje, biciklizam, a na izložbi su zastupljene raritetnim predmetima (bicikl iz 1880, streljačka zastava i meta iz 19. veka, štoperica Laze Kostića, medalje).

(Suzana Milovanović / Ljubica Otić)

Etnologija

Viševekovna preplitanja slovenskih, ugro-finskih i germanskih naroda na području Panonske nizije i Podunavlja dovela su do zajedničkog života brojnih etničkih grupa na današnjoj teritoriji Vojvodine – Srba, Mađara, Slovaka, Rumuna, Rusina, Hrvata, Nemaca i drugih. U istorijskom razvoju svi narodi su sačuvali i određene posebnosti – običaje, narodnu nošnju i slično.

Predmeti izloženi na stalnoj postavci na slikovit i uverljiv način govore o čoveku sa prostora Vojvodine, o njegovom prirodnom, kulturnom i društvenom razvoju tokom 19. i 20. veka. Polazeći od činjenice da se narodna kultura stvara vekovima i pod različitim kulturnim uticajima, postavku čine one teme koje su samo jezgro narodne kulture Vojvodine: narodna arhitektura, poljoprivreda, tkanje, ćilimi, uređenje kuće, običaji i narodne nošnje.

Planski razvoj i oblikovanje vojvođanskog sela, od razbijenog do ušorenog tipa, bilo je propisano administrativnim aktima i izrazito se razvilo u vreme habzburških kolonizacija.

U cilju boljeg razumevanja teme, izloženi su planovi ušoravanja naselja i planovi kuća, zatim alatke za izradu trščanog krova, fasadni ukrasi i njihovi kalupi. Najupečatljiviji predmet predstavlja deo trema iz prve polovine 19. veka koji je pronađen u Sremu.

Prirodni uslovi vojvođanske ravnice pružali su velike mogućnosti za razvoj zemljoradnje, stočarstva i ribolova.

Izložene su alatke za okopavanje, setvu i žetvu useva, delovi čobanske odeće, pastirski pribor i zaprežna oprema. Istaknuto mesto zauzima drveni plug sa kolečkama i jarmom iz 19. veka.

Porodične potrebe za tekstilom zadovoljavane su uglavnom u okviru domaćinstva, tako da je tkačka radinost bila izuzetno razvijena kod Srpkinja, Rumunki i Šokica. Istovremeno je zanatska tkačka delatnost bila razvijena kod Slovaka i Mađara.

Na izložbi se može pratiti proces tkanja, od pripreme pređe do finalnih proizvoda, mogu se videti upotrebne alatke: makaze za strižu, trlice, grebena, preslice, vretena, motovila itd.

Da bi se značaj tkanja u porodici još više istakao, na postavci je izložen razboj iz Stapara koji se smatrao jednim od najvećih tkačkih centara domaće radinosti kod nas. U lepotu ćilima, izbor ornamenata i boja posetilac izložbe može da se uveri posmatrajući predmete iz 19. veka koji su tkani tradicionalnim tehnikama, klečanom i tehnikom čunkanja.

Na uređenje seoskog enterijera u Vojvodini presudnu ulogu imalo je imovinsko stanje vlasnika, ali i etnička i verska pripadnost. Naime, razvoj osnovne trodelne kuće – soba, kuhinja, ostava – u soba, kuhinja, soba – prvenstveno je zahtevao novac za preuređenje, dok su raspored i funkcija postojećeg nameštaja ostajali isti.

Kako bi se dobila što potpunija slika o uređenju enterijera, izložen je nameštaj za odlaganje odeće, za spavanje i sedenje, posteljina, ponjave, pribor za osvetljenje, ikone na staklu. Tradicionalna kuhinja predstavljena je arhaičnim primercima posuđa od keramike, metala i drveta, dok je posebno mesto dato priboru za mešenje i pečenje hleba.

Bogatstvo duhovnog i društvenog života stanovnika Vojvodine prikazano je običajima porodičnog ciklusa – svadba, rođenje, detinjstvo i smrt. Izloženi su svadbeni štapovi, deverski peškir, čutura, kolevka sa opremom, dečije igračke, pokrov, peškir za krst, bosiljkača i drugi predmeti.

Narodne nošnje na stalnoj postavci grupisane su prema tipologiji koja se razvila kao posledica različitih kulturno-istorijskih uticaja i klimatskih odlika Panonske nizije. Osnovni tip nošnje u Vojvodini je tzv. panonski, koji se odlikuje širokim odevnim predmetima od belog lanenog, kudeljnog ili pamučnog platna.

Na ovaj tip odeće nadovezuju se karpatsko-stepski uticaji koji su prisutni u obliku suknenih i krznenih odevnih predmeta.

Srednjeevropski tip nošnje u Vojvodini razvija se kao posledica planskog naseljavanja stanovništva iz različitih oblasti srednje Evrope. Oni sa sobom donose industrijske tkanine i nove krojeve odeće.

„Sećanje na stari kraj“ je moto segmenta stalne postavke na kojem su izložene nošnje stanovništva kolonizovanog posle Prvog i Drugog svetskog rata.

(Ljiljana Trifunović)

Dunavska 37

U novijoj zgradi Muzeja Vojvodine (Dunavska 37), namenski izgrađenoj 1970. godine po projektu arhitekte Ivana Vitića za Muzej socijalističke revolucije Vojvodine i nakon integracije sa Vojvođanskim muzejom 1992. godine u jedinstveni Muzej Vojvodine, u nju je smešteno Odeljenje za noviju istoriju koje se bavi istraživanjem, prikupljanjem, obradom, zaštitom i prezentacijom muzejskog materijala iz istorije Vojvodine u 20. veku i postavljena stalna izložba koja prikazuje političku, privrednu i vojnu istoriju Vojvodine od 1918. do 1945. godine. Zgrada muzeja, zajedno sa eksterijerom i stalnom izložbom, sama po sebi ima spomenično obeležje i predstavlja jednu neraskidivu celinu.

Na stalnoj postavci je izloženo, obilje prvorazrednog muzeološkog materijala, iz depoa zbirki Odseka za noviju istoriju. Ti artefakti su nezaobilazna materijalna svedočanstva istorijskih događanja na prostoru Vojvodine u prvoj polovini 20. veka.

Periodom između dva svetska rata, na stalnoj postavci, dominiraju politički događaji i ličnosti, privredni razvoj, kolonizacija i izgradnja infrastrukture.

Antifašistička borba našeg naroda i učešće Crvene armije u borbama na našem tlu, predstavljena je na stalnoj postavci detaljnije i raznovrsnije, tako da daje jednu nezaobilaznu edukativnu formu i pouku o Drugom svetskom ratu.

Politički život

Prisajedinjenjem Vojvodine Srbiji i stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca sa dinastijom Karađorđevića 1918. godine, ostvaren je vekovni cilj nacionalne borbe vojvođanskih Srba.

Do donošenja Vidovdanskog ustava (1921) traje državno-pravni provizorijum koji na području Vojvodine sa Sremom, obeležava vlast Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju, čiji se odseci postepeno utapaju u ministarstva nove države. Od 1922. do 1929. godine Uprava u Kraljevini vrši se preko oblasti, a posle toga preko banovina. Dunavska banovina sa sedištem u Novom Sadu obuhvatala je Vojvodinu i Šumadiju. Politički život na teritoriji Vojvodine od 1918. do 1929. godine odvija se preko političkih stranaka: srpskih, jugoslovenskih, manjinskih, građanskih, radničkih. U tom periodu održano je više redovnih i prevremenih parlamentarnih i lokalnih izbora.

Vrhunac parlamentarne krize, nastale krajem dvadesetih godina, predstavlja uvođenje kraljeve diktature 6. januara 1929. godine. Obnova parlamentarizma, Oktroisanim ustavom (1931), nije donela sređenije prilike u stranačkom životu. Režimske stranke su na izborima 1931, 1935. i 1938. godine pobeđivale opoziciju, čiji deo čine i autonomističke tendencije u Vojvodini.

Posle ubistva kralja Aleksandra 1934. godine, uspostavljeno je Namesništvo koje je postojalo do vojnog puča 1941. godine, izvedenog kao reakcija na pristupanje vlade Cvetković – Maček Trojnom paktu.

Krajem tridesetih godina dolazi do jačanja profašističkih i iredentističkih snaga među vojvođanskim Nemcima i Mađarima. Istovremeno se približavanjem fašističke opasnosti, dolazi i do organizovanja patriotskih snaga za odbranu zemlje u čemu prednjači omladina.

Privredni razvitak Vojvodine između dva svetska rata

Ulaskom Vojvodine u Kraljevinu Srbiju, odnosno Jugoslaviju, krajem 1918. godine, temeljno su izmenjene okolnosti njenog dotadašnjeg privrednog razvitka. Vojvođanska privreda morala je da se preorijentiše na nerazvijeno jugoslovensko unutrašnje tržište. Ona je prestala da bude veliki izvoznik žitarskih i mlinskih proizvoda na srednjeevropskom tržište.

Nedostatak energetskih izvora u Vojvodini i nedovoljan razvoj potrošnje onemogućavali su širi razmah elektrifikacije.

Politika industrijalizacije u Jugoslaviji, zasnovana na sistemu zaštitnih carina, više je odgovarala onim krajevima koji su već imali razvijenu industriju. U Vojvodini su 1923. godine bile 193 banke. Od toga su, s obzirom na nacionalnost vlasnika bankovnog kapitala, bile 41 nemačka, 35 srpskih, 34 mađarske, 7 slovačkih i 6 rumunskih banaka.

Zanatstvo je od svih privrednih grana u Vojvodini najviše napredovalo, kvantitativno i kvalitativno, jer za osnivanje zanatskih preduzeća nije bio potreban veći kapital.

Početkom tridesetih godina opšta privredna kriza obuhvatila je sve grane vojvođanske privrede. Njene posledice bile su izražene opštim padom izvozne trgovine, kupovne moći stanovništva, padom cena industrijske robe, najamnine i slomom privatnog bankarstva.

Vojvođanska železnička mreža iznosila je 1.903 km, što je predstavljalo četvrtinu jugoslovenske železničke mreže. U Vojvodini je 1919. godine bilo 4.699 km drumskih puteva, a do Drugog svetskog rata izgrađeno je 1.307 km novih puteva.

Antifašistička borba u Vojvodini 1941-1945. godine

Vojvodina kojoj su pripadali Banat, Bačka, Baranja i Srem, je tokom Aprilskog rata bila posednuta od agresorskih trupa Hitlerove Nemačke i njenih saveznica i podeljena na tri potpuno odvojena okupatorska područja. Banat je formalno ušao u sastav Nedićeve Srbije, Bačku i Baranju su zauzele trupe Hortijeve Mađarske dok je Srem ušao u sastav Pavelićeve ustaške Nezavisne Države Hrvatske.

Uglavnom mirno zaposedanje Vojvodine bilo je praćeno raznovrsnim oblicima terora koji su okupatori sprovodili u saradnji sa delom domaćeg stanovništva. Žrtve su pretežno bile iz redova Srba, Jevreja, a delom i Roma. Istorijska je činjenica da NOB u Vojvodini organizuje i vodi KPJ sa mladim komunistima i drugim istinskim rodoljubima. Na putu pokretanja oružane borbe, u cilju proterivanja okupatora iz zemlje, nalazile su se brojne teškoće i problemi. Uprkos tome, oružana borba, pokrenuta julskih dana 1941, nastavila je da se razvija, uglavnom uzlaznom linijom i neprekidno trajala sve do konačnog trijumfalnog završetka rata na tlu Jugoslavije 15. maja 1945. Partizanske snage sa prostora Vojvodine borile su se ne samo na svome tlu već i širom ostalih delova Jugoslavije: u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Hrvatskoj i Sloveniji. Time su dale značajni doprinos u konačnom proterivanju okupatora i njihovih brojnih saradnika i povratku slobode. Kako je narodnooslobodilačka borba u Vojvodini u suštini bila antifašistička ona je, kao sastavni deo antifašističke borbe vođene u drugim krajevima Jugoslavije, bila neraskidivi deo te borbe vođene u ostalim delovima Evrope i sveta, čijoj je završnoj pobedi dala pažnje vredan doprinos ne samo velikim brojem sopstvenih žrtava već i evidentnim, nespornim uspesima u uništavanju žive i materijalne sile okupatora.

Crvena armija u borbama na tlu Vojvodine i Jugoslavije

Na osnovu sporazuma u Moskvi objavljenom 28. septembra 1944. godine delovi 2. i 3. ukrajinskog fronta Crvene armije učestvovali su u borbama vođenim u pojedinim delovima Jugoslavije, pruživši značajnu podršku jedinicama Jugoslovenske armije.

U Jugoslaviji su jedinice Crvene armije sadejstvovale u borbama u Timočkoj Krajini, pri oslobođenju Banata i Bačke, Beogradskoj operaciji, bitci na Batini i oslobađanju Baranje, borbama na mostobranima kod Virovitice i Bolmana i na Sremskom frontu.

Pored toga, od SSSR-a je, na osnovu istog sporazuma, primljena i značajna pomoć u oružju, vojnoj opremi i drugom ratnom materijalu.

U borbama na području Jugoslavije poginulo je oko 8.000 pripadnika Crvene armije.

Muzej prisajedinjenja 1918.

Austrijsko-turski ratovi koji su se vodili na Balkanskom poluostrvu, pokrenuli su masovne seobe Srba sa Kosova i Metohije, odnosno Stare Srbije prema severu i zapadu u austrijsko carstvo, gde su naselili prostore u kojima su od davnina živeli njihovi sunarodnici.

Na inicijativu Pokrajinske Vlade Vojvodine tokom 2016. godine pokrenuta je procedura da se u okviru Muzeja Vojvodine osnuje odeljenje koje bi tretiralo temu prisajedinjenja vojvođanskih oblasti Srbiji 1918. godine. Inicijativa Pokrajinske Vlade Vojvodine poklapala se sa obeležavanjem tri značajna datuma iz nacionalne istorije:

stogodišnjica od završetka Prvog svetskog rata (11. novembar 1918);
stogodišnjica od održavanja Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Novom Sadu (25. novembar 1918);
stogodišnjica od oslobođenja i ujedinjenja Južnih Slovena u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca (1. decembar 1918

S tim u vezi Muzej Vojvodine je priremio pravnu osnovu koja je omogućavala osnivanje novog odeljenja, a koju je potvrdio Upravni odbor na svojoj sednici od 23. februara 2017. godine (MV del. br. br. 01-161/2). Odeljenje je nazvano Muzej prisajedinjenja 1918. (skraćeno MP1918).

Za prostor delovanja Odeljenja Muzeja prisajedinjenja 1918, određen je deo zgrade koji se nalazi između Muzeja Vojvodine i Arhiva Vojvodine u njenom južnom krilu u ukupnoj površini od oko 250 m². Kako deo zgrade koja je određena za prostor Muzeja prisajedinjenja 1918, nije bila funkcionalna za muzejsko delovanje bilo je potrebno da se ona preuredi, odnosno adaptira – što je učinjeno tokom 2017. i 2018. godine, baš kao što se preuredio i ceo prostor ispred i oko zgrade Muzeja prisajedinjenja 1918, koji je dobio naziv Park Prisajedinjenja.

Za rukovodioca Odeljenja Muzeja prisajedinjenja 1918, postavljen je Zoran Veljanović, kustos – istoričar, arhivski savetnik, koji je ujedno i zamenik direktora, sa zadatkom da prikuplja, čuva, obrađuje i izlaže predmete koji tretiraju ove teme i u godini jubileja pripremi stalnu izložbenu postavku na kojoj bi se prikazala Velika narodna skupština u Novom Sadu 1918, sa svim značajnim ličnostima koje su iznele taj događaj kao krune napora Srba iz vojvođanskih oblasti za svojom slobodom i ujedinjenjem sa maticom Srbijom (izložbena postavka je svečano otvorena 25. novembra 2018, i dostupna je za posete svakog dana osim ponedeljkom). Istovremeno se, po projektovanom planu prikupljanja muzejskih predmeta za zbirke odeljenja otpočelo sa intezivnim radom te je u prve dve godine prikupljeno, otkupljeno ili dobijeno na poklon više stotina muzejskih predmeta. Od 2023. godine, u odeljenju radi i Dimitrije Mihajlović, kustos-istoričar.

Do danas prikupljeni i stručno obrađeni predmeti raspoređeni su po tematskim celinama, odnosno zbirkama: Zbirka istorijskih predmeta, Zbirka portreta znamenitih ličnosti iz doba Prisajedinjenja 1918, i Zbirka Srpskih dobrovoljaca i kolonista iz Velikog rata. Predmeti su uglavnom sa kraja devetnaestog i prve polovine dvadesetog veka, dočim su umetnički predmeti poput portreta kralja Petra, regenta Aleksandra, Jaše Tomića itd. iz novijeg pa i savremenog vremena. Sistemsko prikupljanje muzejskih predmeta na terenskim istraživanjima tek predstoji u punom intezitetu.

Odeljenje Muzeja prisajedinjenja 1918, je osmislilo i pokrenulo izdavačku delatnost koja na različite načine stručno tretira temu prisajedinjenja. Edicija je nazvana Prisajedinje 1918, i u njoj su tokom 2017. i 2018. godine objavljene knjige i drugi stručni tekstovi (knjige se mogu čitati u stručnoj biblioteci ili kupiti u suvenirnici Muzeja Vojvodine):

Knj. 1: Drago Njegovan, Dokumenti o Prisajedinjenju Srema, Banata, Bačke i Baranje Srbiji 1918. Dokumenti i prilozi, treće izdanje, Novi Sad 2017.
Knj. 2. Spomenica oslobođenja Vojvodine: 1918. Drugo izdanje, priredio dr Drago Njegovan, Novi Sad 2017.
Knj: 3. Vojvodina: 1918- 1938. Drugo izdanje, priredio dr Drago Njegovan, Novi Sad 2017.
Knj. 4. Zoran Veljanović, Jugoslavija potreba ili zabluda, Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, treće izdanje, Novi Sad 2017.
Knj. 5. Kultura i identitet Bunjevaca, ur. Dr Drago Njegovan, Zbornik sa naučnog skupa održanog u Novom Sadu 18. februara 2017, Novi Sad 2017.
Knj. 6. Vasa Eškićević, Iz mog ratnog dnevnika 1914-1919. Priredio dr Slobodan Bjelica, Novi Sad 2018.
Knj. 7. Zapisnici privremenih organa vlasti u Novom Sadu 1918 – 1919. Priredila Ljiljana Dožić, Novi Sad 2018.

Knj. 8. Zoran Veljanović, Vanda Vojvodić Micova, Zapisnici Srpskog narodnog odbora u Velikom Bečekreku, edicija Prisajedinjenje 1918 knj. 9, Muzej Vojvodine i Istorijski arhiv Zrenjanin, Zrenjanin – Novi Sad 2019.

Knj. 9. Zoran Veljanović, Dobrovoljačka kolonija Bajmočka Rata 1918 – 1941. Prilozi za istoriju dobrovoljačkih kolonija u Vojvodini, Muzej Vojvodine, edicija Prisajedinjenje 1918, knj. 10, Muzej Vojvodine, Novi Sad 2020.

Knj. 10. Zoran Veljanović, Ličnosti i događaji iz doba prisajedinjenja Vojvodine Kraljevini Srbiji 1918. Muzej Vojvodine, edicija Prisajedinjenje knj. 11, Novi Sad 2021.

Knj. 11. Zoran Veljanović, Pavle Dobanovački i Srpski narodni odbor u Sentomašu/Srbobranu 1918. Muzej Vojvodine, edicija Prisajedinjenje knj. 12, Novi Sad 2022.

Knj. 12. Zoran Veljanović, Vanda Vojvodić Micova, Znamenite ličnosti Velikog Bečkereka iz doba oslobođenja i ujedinjenja 1918. Muzej Vojvodine i Istorijksi arhiv Zrenjanin, edicija Prisajedinjenje knj. 13, Novi Sad–Zrenjanin 2022.

Knj. 13. Zoran Veljanović, Pančevo Srpska Sparta i prisajedinjenje Vojvodine Srbiji 1918, Muzej Vojvodine, edicija Prisajedinjenje knj. 14, Novi Sad 2023.

Medicinska muzejska zbirka – Pasterov zavod

Početkom 2018. godine inicijativu za osnivanje Medicinske muzejske zbirke kao depandansa Muzeja Vojvodine u Zavodu za antirabičku zaštitu – Pasterovog zavoda u Novom Sadu, podržao je Pokrajinski sekretarijat za kulturu, javno informisanje i odnose s verskim zajednicama i Pokrajnski sekretarijat za zdravstvo. O muzejskoj zbirci bi se, u muzeološkom smislu i u skladu sa zakonom, starao Muzej Vojvodine, kao najznačajnija i matična muzejska ustanova u AP Vojvodini. Nakon davanja saglasnosti Pokrajinske vlade, došlo je do izmene i dopune statuta Muzeja Vojvodine i Zavoda za antirabičku zaštitu – Pasterovog zavoda, u Novom Sadu, i potpisivanje Ugovora (03.04.2018) kojim su definisana prava i obaveze vezane za zaštitu, očuvanje i promociju medicinske muzejske zbirke.

Pasterov zavod u Novom Sadu osnovan je 1921. godine, kao republička referentna ustanova za besnilo. Proglašen je zaštićenim spomenikom kulture 2001. godine. Kompleks Pasterovog zavoda kao spomenika kulture obuhvata glavnu zgradu, drvenu zgradu pored glavne i bistu Luja Pastera u bronzi koja se nalazi između dve zgrade, rad vajara Đorđa Jovanovića, 1932. godine. Statutom zavoda regulisana je jedna od delatnosti: da čuva i izlaže medicinske instrumente i druge predmete od značaja za istoriju medicine. Zbirka starina za sada obuhvata:

stare mikroskope i drugu opremu od osnivanja zavoda,
uzorke Hemptove vakcine protiv besnila,
kolekciju medicinskih instrumenata dr Milana Simonovića,
kolekciju lovačkih trofeja prof. dr Vojislava Jovanovića,
nameštaj kabineta sudije Milana Minovića,
kolekciju starih fotografija Pasterovog zavoda i drugih medicinskih ustanova iz Vojvodine.

Detaljno je prikazan život i rad osnivača zavoda dr Adolfa Hempta (1874–1943), rođenog Novosađanina i tvorca najbolje modifikacije Pasterove antirabične vakcine. Izložbe i kolekcije su raspoređene u glavnoj zgradi i drvenoj kući koja se vodi kao Hemptova kuća. U glavnoj zgradi izložbeni prostor obuhvata kabinet direktora, kao i dve prostorije biblioteke. Na spratu se nalazi soba sa kolekcijom nameštaja i trofeja i hodnik sa sitnim mobilijarom. U Hemptovoj kući nalazi se izložba o životu i radu dr Hempta i izložba Medicinski instrumenti dr Milana Simonovića.

Pasterovo otkriće vakcine protiv besnila predstavlja kamen temeljac moderne medicine. Pre ovog otkrića hemičar Paster (Louis Pasteur, 1822–1895) je već stekao svetsku slavu pronalascima: uzroci pravilne fermentacije i kvarenja vina, bolesti svilenih buba, vakcina protiv antraksa i mnogim drugim.

Međutim, najveće uspehe postigao je u maloj laboratoriji profesora hemije u visokoj školi u Latinskom kvartu Pariza. Vakcina protiv besnila dovela je do osivanja Pasterovog instituta u Parizu 1888. godine. Ubrzo su sve države po svetu organizovale svoje ustanove za vakcinaciju, većinom pod imenom Pasterovog zavoda.

Prvi srpski Pasterov zavod osnovan je u Nišu pod vladavinom kralja Milana 1900. godine. Austrougarska je imala dva Pasterova zavoda: u Beču i Budimpešti. U svim ostalim krajevima sprečavala je njihovo osnivanje. Dr Adolf Hempt, opštinski lekar u Lukavcu, pokušao je da osnuje Pasterov zavod 1912. godine, ali nije uspeo u tome iako je za novi zavod bila podignuta vrlo lepa zgrada, sredstvima fabrike sode u Lukavcu. Posle oslobođenja i ujedinjenja, u Kraljevini SHS osnivane su brojne preventivno-medicinske ustanove i Pasterovi zavodi: u Zagrebu (1919), Novom Sadu (1921), Sarajevu (1922), Celju (1924), Beogradu i Skoplju 1926. godine.

Metoda pripreme potpuno mrtve vakcine protiv besnila koju je prvi u svetu uveo dr Hempt 1925. kao direktor Pasterovog zavoda u Novom Sadu, uskoro je prihvaćena u celoj Kraljevini Jugoslaviji, a zatim i u većini evropskih država. Novosadski Pasterov zavod ostao je jedini u državi posle 1928, dok su ostali prerasli u higijenske zavode i prestali su da proizvode vakcinu protiv besnila.

Muzejski kompleks Kulpin

Naselje postaje pustara nakon Karlovačkog mira (1699) i oslobođenja ovih krajeva od Turaka. Carica Marija Terezija ga je 1745. godine darovala srpskoj porodici Vučković-Stratimirović, poreklom iz Hercegovine, i to za vojničke zasluge u ratu protiv Turaka. U vreme austro-turskog rata 1737. godine braća Stratimirović – Bogić, Tomo, Ivan i Nikola – digla su ustanak u Hercegovini.

Na poziv tadašnjeg srpskog patrijarha, Arsenija IV Jovanovića Šakabente, ustanici iz srpskih brđanskih plemena i arbanaški Klimenti pritekli su u pomoć Austriji. Sa turskom vojskom su se sukobili kod Novog Pazara, Sjenice i Nove Varoši. Nadmoćne turske trupe prisilile su austrijsku vojsku i ustanike na povlačenje. Bojeći se turske odmazde, patrijarh je, zajedno sa pratnjom i narodom, krenuo na sever.

U ovoj, tzv. Drugoj seobi bilo je i ustanika iz Hercegovine. U jesen te godine dvojica braće Stratimirovića – Bogić i Ivan – krenula su sa knezom Aleksom Miličevićem u Beč. Oni su išli s namerom da caru prenesu poruku hercegovačkog naroda koji je bio spreman da sa 30.000 momaka pomogne Austriju u ratu protiv Turske. Posredstvom grofa Herberštajna, vojnog zapovednika u Krajini, i hrvatskog bana Josifa Esterhazija, primljeni su kod cara Karla VI.

Kao dokaz za navedenu ponudu naknadno su pribavili i priložili „Izjavu“ hercegovačke skupštine i naroda, koju su potpisala 42 ugledna hercegovačka glavara. Jedan od njihovih zahteva bio je da Austrija pošalje svoju vojsku u Hercegovinu. Ratno veće je prihvatilo ovu ponudu. Međutim, u tom trenutku tamo nije bilo moguće uputiti vojsku. Turske trupe su se utvrdile na Savi i Uni, pa su se Bogić i Ivan sa ostalim izbeglim Hercegovcima pridružili Austrijancima u ratu protiv Turaka na području Vojne Krajine.

Rat je završen Beogradskim mirom 1739, kojim je konačno utvrđena granica između Austrije i Turske na Savi i Dunavu. S obzirom na to da je Bosna i Hercegovina ostala u Turskoj, braća Vučković-Stratimirović zatražila su od carice Marije Terezije odobrenje za trajno nastanjivanje na austrijskoj teritoriji svojih i nekoliko stotina drugih porodica iz Hercegovine. Carica im je prihvatila molbu i priznala plemićku titulu. Poveljom od 17. jula 1745. godine darovala im je „selište“ Kulpin sa 10.000 jutara zemlje. Stratimirovići su za sebe zadržali 3.200 jutara.

Svakom bratu je pripalo po 800 jutara, a ostatak je, izuzimajući livade, podeljen na 80 „sesija“, koje su deljene na polovine ili četvrtine i dodeljivane novonaseljenim porodicama, s tim što je svaki brat zadržao i pravo ubiranja tzv. desetka od svojih 20 sesija. Smatra se da je tada u Kulpin naseljeno oko 200 porodica iz Hercegovine.

Stratimirovići su kuće sagradili na obodu prostrane poljane – zvane Dolina, prvo male privremene, a zatim veće, gospodske. Jedna od njih nalazila se na mestu gde je danas slovačka evangelistička crkva. Iz tog vremena je sačuvan tzv. mali dvorac (druga polovina 18. veka) i „veliki dvorac“ ili „kaštel“, izgrađen 1826. godine. Na drugoj strani doline, preko puta, sagrađena je pravoslavna crkva, parohijalni dom, srpska škola i opštinska kuća.

Pravoslavni hram je građen 1809–1813. godine, na temeljima nekadašnje drvene crkvice. Posvećen je Vaznesenju Isusa Hrista (praznik poznat u narodu pod nazivom Spasovdan). Krasi ga velelepni ikonostas, rad poznatog vojvođanskog slikara Jovana Kljajića (1846-1862). U porti crkve sahranjeni su neki od članova porodice Stratimirović.

Podižući naselje, Stratimirovići su se prvih godina nakon doseljavanja prilično zadužili. Pravo ubiranja prihoda od arende su, pogodbom iz 1756. godine, ustupili baronu Franu Brnjakoviću, i to na 10 godina. Ta godina se pominje i kao godina početka doseljavanja Slovaka u Kulpin. Slovaci danas čine većinu stanovništva ovog naselja. Mihal Harminc (1869–1964), čuveni slovački arhitekta, i Feliks Kutljik (1883–1954), publicista i privrednik, potiču iz ove sredine.

Porodica Stratimirović dala je nekoliko uglednih i obrazovanih ličnosti. Među njima se posebno ističu Stefan i Đorđe Stratimirović. Stefan Stratimirović, karlovački mitropolit (1790–1836), nekoliko decenija je bio duhovni i idejni vođa srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji. Veštom i pronicljivom politikom pomagao je oslobodilačku borbu Srba u Prvom i Drugom ustanku protiv Turaka.

Zaslužan je za osnivanje prve srpske gimnazije (1791) i prve bogoslovije (1794) u Sremskim Karlovcima, zatim gimnazije u Novom Sadu (1810), učiteljske škole u Sentandreji (1811) i mnogih drugih prosvetnih i kulturnih ustanova. Đorđe Stratimirović (1822–1908) bio je komandant srpske vojske u revoluciji 1848/49. Đorđe je od 1849. aktivno službovao u austrijskoj vojsci i stekao čin general-majora. Za Austriju je vršio diplomatske misije u Crnoj Gori, na Krfu, u Epiru, Srbiji i Italiji.

Dvorac i veći deo imanja je u drugoj polovini 19. veka od Stratimirovića otkupio Matej Semzo od Kamjanike. Ova mađarska porodica kratko je gazdovala u Kulpinu. Posed su 1889. godine prodali Lazaru Dunđerskom.

Porodica Dunđerski upravljala je imanjem do kraja Drugog svetskog rata, tj. do 1945. godine. Lazar i njegov sin Đorđe dali su značajan doprinos unapređenju poljoprivrede u ovom kraju. Pored Kulpina, Dunđerski su bili vlasnici veleposeda u Čebu (današnjem Čelarevu), Kamendinu, Bečeju, Crnoj Bari i Hajdučici. Oni su imali i palate u Pešti i Novom Sadu. U njihovim domovima, uključujući i dvorac u Kulpinu, često su bile u gostima istaknute ličnosti kulturnog, političkog i javnog života onog vremena. Veliki dvorac su, prema projektu novosadskog arhitekte Momčila Tapavice, rekonstruisali 1912. godine. Imanje im je, na osnovu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji, oduzeto 1945. godine. Komunistička vlast Demokratske Federativne Jugoslavije je ovim zakonom propisala zemljišni maksimum od 30 hektara. Višak zemlje je oduziman i nacionalizovan. Oduzimanjem zemlje veleposednicima, bankama, crkvama i drugim subjektima stvoren je tada ogroman zemljišni fond, koji je deljen bezemljašima i kolonistima iz pasivnih i ratom uništenih krajeva ondašnje Jugoslavije. Taj čin doveo je do krupnih promena u agrarno-posedovnim odnosima u Vojvodini.

Na imanju Dunđerskih u Kulpinu je nakon nacionalizacije osnovana poljoprivredna zadruga, koja je sve do 1991, odnosno do ustupanja kompleksa Poljoprivrednom muzeju koristila dvorac i pomoćne objekte.

Kompleks sa oba dvorca, parkom i ukrasnom ogradom je 1970. godine, zaštićen kao kulturno dobro. On je 1991, odlukom Skupštine AP Vojvodine proglašen spomenikom kulture od velikog značaja.